Claire bekeek het ontbindende lichaam van René van Chalon. De vellen hingen erbij. Waar ze weggerot waren, keek ze in een holle buik en borstkas. De spieren van nek, armen en benen waren nog intact. Het lijk stond rechtop, geposeerd, om z’n rechterarm gedrapeerd een familiewapen, in z’n linkerhand, fier omhoog gereikt, een hart. Zijn eígen hart? René keek naar dat hart. Of er langs, naar degene aan wie het aangereikt werd.
Afbeelding auteur onbekend bewerking Albert Hijn
René van Chalon, geboren in 1519 is de eerste Nassau die zich Prins van (het Zuid Franse) Orange mag noemen. Trouw aan het geslacht van zijn moeder: "Je maintiendrai Châlon!". Later door hem gewijzigd in dat van zijn vader: "Je maintiendrai Nassau!". Weer later gewijzigd in het vrijblijvende "Je maintiendrai" zoals dat op de voorzijde van het Nederlandse paspoort staat. René sneuvelt in 1544 op 25-jarige leeftijd en wordt opgevolgd door zijn 11-jarige neef Willem, die de titels erft: Prins van Oranje, Stadhouder van Holland, Zeeland, Utrecht en Gelre. Het lichaam van René wordt bijgezet in een grafkelder in de Grote Kerk te Breda. In de Franse plaats Bar-le-Duc wordt een praalgraf voor hem opgericht, een transi, een 'levend lijk', toegeschreven aan de Franse beeldhouwer Ligier Richier.
Mijn God! riep ze en schrok van de galm. Even keek ze omhoog. Stond hier een krankzinnig geworden soeverein, een man die zich onsterfelijk waande? Had René als demonstratie van zijn eeuwigheid zijn eigen hart uitgerukt? Zijn 'ego sum' opgeheven naar het universum? "Ik zal standhouden, levend of dood!".
Geestesziek? In de zestiende eeuw ging je niet echt dood. Na het overlijden ging je, heerser of onderdaan, door naar hemel of hel. Ben jij een goed of een slecht mens geweest? Claire keek nog eens. René stelde zich actief op en bood de Laatste Rechter vol vertrouwen z'n hart aan. Waarom zijn hárt? Wat dat reactionair bedoeld?
Een jaar voor het overlijden van René wordt in het Zwitserse Basel een opzienbarend en revolutionair handboek over de menselijke lichaamsbouw gepubliceerd. Het is geschreven door een van de grondleggers van de anatomie, de Zuid-Nederlandse Andries van Wesele. Deze Andreas Vesalius kwam uit een geslacht van apothekers en lijfartsen van Europese machthebbers. Het is niet ondenkbaar dat de uitgave bekend was in kringen rond de Prins van Oranje. Illustraties in dit handboek toonden de hersenen als regulerend centrum, niet het hart. Het hart als orgaan dat de verbinding verzorgde tussen het menselijke innerlijk en de goddelijke kosmos begon scheuren te vertonen. Tot overmaat van ramp ontdekte de Engelse geneeskundige William Harvey zeventig jaar later de bloedsomloop. Het hart bleek niet meer dan een vloeistofpomp.
Een flyer in de kerk vermeldde dat er slechts een paar vergelijkbare funeraire monumenten bekend waren, 'transis', van transformeren, niet vérgaan maar óvergaan. In de nalatenschap van René, noch in die van zijn weduwe Anna van Lotharingen was iets van een verantwoording gevonden voor de geëxalteerde funeraire pose.
Claire haalde de lolly uit haar mond. Ze deed de research voor een audiovisueel productiebedrijf van tv-programma's. Kortgeleden was er gedonder geweest over het ruimen van graven in de Nieuwe Kerk in Delft, de kerk waar zich de grafkelders van de Oranjes bevonden. Om de bezoekersstromen op te vangen had het bestuur van de Protestantse Gemeente besloten een souterrain uit te graven ten behoeve van facilitaire ruimtes. Archeologen protesteerden. Het was niet de eerste keer dat de Oranjes ruimte opeisten ten koste van gewone stervelingen. Onder de grond gedroegen ze zich als ware potentaten. Misschien is het tijd dat de koning daar eens excuses voor aanbiedt, mompelde Claire.
De meest gewilde plek om begraven te worden was eeuwenlang in de kerk, in de buurt van het gedeelte waar het reliek van een heilige werd bewaard: het koor. Zo wist men zich, voorsorterend op een plaats in de hemel, verzekerd van diens voorspraak. Toen Willem van Oranje in 1584 overleed, kon hij vanwege de Spaanse bezetting niet terecht in het familiegraf in Breda en werd besloten hem te begraven in de Nieuwe Kerk in Delft. Deze lag al behoorlijk vol - en zeker de plekken onder het koor, zo mogen we aannemen - maar voor de Prins van Oranje wordt plaats gemaakt. Vanaf dat moment wordt de ruimte onder de vloer van deze kerk de officiële rustplaats voor leden van het Huis Oranje-Nassau. In 1822, vindt een eerste grote uitbreiding plaats. Er worden negen nissen gerealiseerd voor ca. 36 kisten. Hiervoor worden de graven van het toen tegen de kerk aangelegen Delftse Gasthuis aangekocht en geruimd. In 1925 wordt een nieuwe, ruime toegang tot de grafkelders gebouwd, waarvoor een honderdtal bestaande graven moet wijken. In onze eeuw komt daar een derde grafkelder bij met 24 plaatsen, waarvoor nog eens 581 graven worden geruimd. Het meest recente wapenfeit is het besluit van de Protestants Hervormde Gemeente tot realisatie van een ondergrondse facilitaire ruimte voor wc's, garderobes, opbergruimtes en een keuken waarvoor de grafrust van nog eens 2100 overledenen geschonden wordt.
De reportage zou een Oranjegezinde insteek krijgen, met aandacht voor de pracht en praal van de koninklijke graven in Delft. Voice-over met tekst over traditie en restauratie. Eventueel aangevuld met opnames van het praalgraf van René van Chalon en die van de graven van de Nassau-tak in de Jacobijnerkerk in Leeuwarden. Dat was aan Claire om uit te zoeken.
Ze stopte de flyer in haar tas, maakte een paar filmpjes en een selfie met René en liep naar de uitgang van de kerk. Ze had trek gekregen.
Om de hoek vond ze een Italiaan, nam een tafeltje aan het raam en bestelde een pasta hollandaise.
René en zijn tijdgenoten hadden een concrete voorstelling gehad van het leven na de dood. Aankomst, wachtruimtes, procedures, personeel, geneugten, toekomstige zaligheid, René kon er zo binnenstappen. Claire haalde een print van het praalgraf van Willem van Oranje uit haar tas. Delft, 16nogwat. Ook hier was een overledene uitgebeeld, maar het contrast kon niet groter. Willem lag erbij alsof hij sliep, op een bed, zijn hond aan het voeteneind, ook deze sliep. Rust Zacht. Een totaal andere houding, niet meer dan een paar decennia na die van zijn neef. Voor gelovigen een Rust Zacht in afwachting van de wederopstanding, een abstract geworden hemel, een 'we weten niet hoe het daarboven is, laten we het afwachten', passief. Voor atheïsten een Rest In Peace als eind van alle aardse kwellingen en of er een hemel bestaat doet er niet toe.
De ober zette een bord spaghetti voor haar neer met in het midden een bal gehakt in oranje saus . Deze gehaktbal, dacht Claire, dierlijke resten, net zo levend geweest als een mens of een huisdier. Hier gaan we heel anders mee om. Ze sneed de bal open. Binnenin zat een ei. Ze zocht de blik van de ober. Hoe kregen ze die dooier zo mooi oranje? En zo vloeibaar terwijl de bal goed doorbakken was? Compliments au chef!
Bij de koffie bekeek Claire de videofragmenten die ze in de kerk had gemaakt. In elk filmje kwam het skelet op haar af. Ze cancelde de afspraak met de kerkbeheerder voor die middag. Geen halfvergane Prins van Oranje op de Nederlandse tv. Hoe zal ik terugrijden? Mijn god, wat zijn de obers hier oud. C'était délicieux monsieur! Au revoir.
Op de snelweg moest ze naar de kant. De hele hollandaise kwam eruit. Ze kon zo gauw niets vinden om haar mond mee af te vegen. Maar ik kan hier ook niet blijven staan. Ze voegde in tussen twee vrachtwagens.
Er was een enorm kabaal uitgebroken in de auto. Om Friesland van het juk van de Oranjes te bevrijden, drong een woedende volksmenigte in 1795 de Jacobijnerkerk in Leeuwarden binnen. Claire zette zich schrap tussen de stoelleuning en het stuur van haar Fiat. De patriotten volgden het voorbeeld van het revolutionaire Frankrijk. Hier werd de Bataafse Republiek gesticht! Het grafmonument van Willem Lodewijk van Nassau (neef van Willem van Oranje en René van Chalon) en dat van zijn echtgenote Anna van Oranje worden aan gruzelementen geslagen. Rouwborden en wapenkasten worden vernield. De stoffelijke resten van het echtpaar uit de bovengrondse graven gesleurd. En dit was te veel geweest voor Claire: Anna van Oranje was zes maanden zwanger geweest toen zij overleed. Het skeletje van de vrucht moet nog in haar schoot hebben gezeten toen het op de kerkvloer door de Friese patriotten werd vertrapt. Alsof de vrucht nog leefde, zo voelde het.
Alsof die Oranjes nog leefden, zo had het moordlustige gepeupel het gevoeld toen ze de hele afgebroken en vertrapte boel in een natte kelder onder de kerk pleurden. Is er in de hemel eigenlijk plaats voor een ongeboren vrucht?
In 1841 maakt koning Willem II van Oranje kenbaar de graven van zijn voorouders in Leeuwarden te willen bezoeken. In de aanloop naar dat bezoek wordt de kelderruimte geopend, het water eruit gepompt, de menselijke resten verzameld en in twee kisten bijgezet.
Pas na 1945 besluit men - als huldeblijk aan koningin Wilhelmina - tot het laten maken van nieuwe grafmonumenten, wapenborden, epitafen en vaandels. Bij de gelijktijdige restauratie van de zuidwand worden fragmenten aangetroffen van schilderingen van de apostel Jacobus, heilige der pelgrims, naar wie de kerk is vernoemd.
Claire gaf gas en schoof een baan op. Alsof hij nog leeft, zo staat ook mijn prinselijke zombie René erbij. Wat was daar nou eigenlijk zo bijzonder aan? Ook in het Rust Zacht van Willem van Oranje leeft de dode koning nog een beetje na. Vredig slapend namelijk. Eindelijk - laten we het hopen en gelukkig voor hem - heeft hij rust gevonden. De koning in ieder geval rustiger en zachter dan de honderden om hem heen die geen koning zijn en die door aannemers met graafmachines of schepjes uit de buurt van zijn resten zijn verwijderd.
Elke eerste maandag van de maand als de sirenes gaan: nieuw proza erbij op www.alberthijn.be